Παράρτημα:Γραμματική (νέα ελληνικά)

Από Βικιλεξικό
Μετάβαση στην πλοήγηση Πήδηση στην αναζήτηση
ΜΟΡΦΟΛΟΓΙΑ
ΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ, ΣΗΜΑΣΙΑ ΛΕΞΕΩΝ

Οι σημειώσεις που ακολουθούν και οι κλιτικοί πίνακες του Βικιλεξικού λαμβάνουν υπ' όψιν

Επίσης δείτε

Φωνητική, Φωνολογία[επεξεργασία]

Φωνητική[επεξεργασία]

Φθόγγοι[επεξεργασία]

Φωνολογία[επεξεργασία]

Το φωνολογικό σύστημα. Τα φωνήματα[επεξεργασία]

Οι συνδυασμοί των φωνημάτων[επεξεργασία]

Πάθη φωνηέντων[επεξεργασία]
Πάθη συμφώνων[επεξεργασία]
Τελικό ν[επεξεργασία]

Το τελικό ν διατηρείται στον γραπτό λόγο (αλλά όχι απαραίτητα), όταν η επόμενη λέξη αρχίζει από φωνήεν ή από τα: κ, π, τ, γκ, μπ, ντ, τσ, τζ, ξ, ψ

  • στην αιτιατική ενικού του θηλυκού γένους του οριστικού άρθρου (τη[ν], στη[ν])
  • στην προσωπική αντωνυμία (αυτή[ν], τη[ν])
  • στα αρνητικά επιρρήματα δε(ν) και μη(ν)

Διατηρείται στον γραπτό λόγο πάντοτε, στον προφορικό όμως λόγο προφέρεται συνήθως μόνο στις περιπτώσεις που ακολουθούν φωνήεντα ή τα: κ, π, τ, γκ, μπ, ντ, τσ, τζ, ξ, ψ

  • στην αιτιατική ενικού του αρσενικού γένους του οριστικού και του αόριστου άρθρου (τον/στον, έναν)
  • στην προσωπική αντωνυμίας (αυτόν, τον)

Κανόνες από τη σχολική γραμματική] (Χατηζσαββίδης)

Ο τόνος της λέξης[επεξεργασία]

Ο τόνος της φράσης (επιτονισμός)[επεξεργασία]

Οι συλλαβές[επεξεργασία]

H γραφή[επεξεργασία]

Τα γράμματα[επεξεργασία]

Τα τονικά σημάδια[επεξεργασία]

Κανόνες τονισμού[επεξεργασία]
  • ΕΚΚΡΕΜΕΙ

H στίξη[επεξεργασία]

υπερτμηματικά στοιχεία:

Συλλαβισμός[επεξεργασία]

Κανόνες συλλαβισμού: νέο σύστημα, παλιό σύστημα (για την προφορική συλλαβοποίηση δείτε Συλλαβές)

  • αναλυτικά, στη σελ.489, κεφάλαιο «Συλλαβισμός» Παπαναστασίου, Γιώργος. Νεοελληνική ορθογραφία, ιστορία, θεωρία, εφαρμογή. Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών (Ίδρυμα Μανόλη Τριανταφυλλίδη), 2008 (1η έκδοση) ΙSBN 978‑960‑231‑131‑8
  • συνοπτικά, στο λήμμα «συλλαβισμός» - Μπαμπινιώτης, Γεώργιος (2002). Λεξικό της νέας ελληνικής γλώσσας (Β΄ έκδοση). Αθήνα: Κέντρο Λεξικολογίας. 

Συντομογραφίες[επεξεργασία]

Μορφολογία[επεξεργασία]

Άρθρο[επεξεργασία]

οριστικό άρθρο: ο, η, το

αόριστο άρθρο: ένας, μία ή μια, ένα

Ουσιαστικά[επεξεργασία]

Κεντρικά ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

Είδη:

  • κοινά ή προσηγορικά, κύρια - περιληπτικά - συγκεκριμένα, αφηρημένα

Είδη κλίσης:

  • κατά γένος, ισοσύλλαβα, ανισοσύλλαβα
  • ανώμαλα

Κύρια ονόματα[επεξεργασία]

Ποια ουσιαστικά είναι κύρια ονόματα (Κατηγορία:Κύρια ονόματα (νέα ελληνικά)).

Πηγές
Παράγραφοι 459‑470 Τριανταφυλλίδης (1941) για τα κύρια ονόματα (ονόματα προσώπων και τοπωνυμίες):

459. Γενικά.—Λέγονται κύρια ονόματα τα ουσιαστικά που σημαίνουν ένα ορισμένο πρόσωπο, ζώο ή πράμα. Τα κυριότερα είδη των κύριων ονομάτων είναι τα ονόματα των ανθρώπων και τα ονόματα των τόπων, [...]

Δείτε τις Κατηγορίες: Ανθρωπωνύμια, Τοπωνύμια

Παράγραφος 486 Τριανταφυλλίδης (1941) σχετικά με τα είδη των ουσιαστικών

486. [...] Έτσι είναι κύρια: τα βαφτιστικά και τα οικογενειακά ονόματα, Πέτρος, Κανάρης· τα ονόματα που δίνονται κάποτε σε ορισμένα ζώα, Πιστός ή πράματα (πλοία, αεροπλάνα κτλ.), Αβέρωφ, Ίκαρος καθώς και τα γεωγραφικά ονόματα, οι τοπωνυμίες : Ελλάδα, Όλυμπος.
487. Τυχαίνει συχνά να έχουν το ίδιο όνομα—βαφτιστικό ή οικογενειακό—δυο ή περισσότερα πρόσωπα ή πράματα, αλλά τ' όνομά τους είναι πάντοτε κύριο, αφού με αυτό φανερώνεται κάθε φορά ένα ορισμένο πρόσωπο ή πράμα, και αυτό είναι μοναδικό στο είδος του : ο Γιάννης, ο Γιαννόπουλος, το Κεφαλάρι.
488. Κοινά ονόματα λέγονται τα ουσιαστικά που σημαίνουν όλα τα πρόσωπα, ζώα ή πράματα από το ίδιο είδος, καθώς και τις αφηρημένες έννοιες : άνθρωπος, σκυλί, λουλούδι, τριανταφυλλιά, πίκρα.
Και τα ουσιαστικά που εκφράζουν μοναδικές έννοιες λογαριάζονται κοινά : φεγγάρι, κόλαση, Άδης.

Παράγραφος 489 (Τριανταφυλλίδης, 1941):

[...] Κύρια ονόματα λογαριάζονται και :
α) Τα ε θ ν ι κ ά ([και παράγραφος] 282): Έλληνες, Σουηδοί, Πειραιώτες, Σουλιώτισσες
β) Τα ονόματα των μ η ν ώ ν, των η μ ε ρ ώ ν της εβδομάδας και των γ ι ο ρ τ ώ ν : Αύγουστος, Κυριακή, Χριστούγεννα. Έτσι και Δεκαπενταύγουστο, Σαρακοστή (αλλά κάνω σαρακοστή, αύριο είναι σαρακοστή).
γ) Τα ονόματα των έργων της λογοτεχνίας και της τέχνης: η Ιλιάδα του Ομήρου, η Ασάλευτη Ζωή του Παλαμά, το Κρυφό Σχολειό του Γύζη, η Ηρωική του Μπετόβεν.
δ) Τα όνοματα των δ ρ ό μ ω ν, των π λ α τ ε ι ώ ν, των συνοικιών, συνοικισμών, τοποθεσιών: οδός Σταδίου, Ομόνοια, Πλάκα, Καστέλα

Τα υπόλοιπα λέγονται κοινά ονόματα ή προσηγορικά ονόματα

Εθνικά ονόματα[επεξεργασία]
  1. ως ουσιαστικά κύρια ονόματα, με κεφαλαίο αρχικό γράμμα
    τα μέλη της ομάδας ήταν ένας Γερμανός, δύο Γάλλοι κι ένας Έλληνας
  2. σε επιθετική λειτουργία, με πεζό αρχικό γράμμα
    ο γάλλος φίλος σου, τι κάνει;
    η θητεία των αμερικανών προέδρων διαρκεί τέσσερα χρόνια
  3. αλλά για συγκεκριμένο πρόσωπο:
    ο Αμερικανός πρόεδρος Kennedy (Κέννεντυ) δολοφονήθηκε στις 22 Νοεμβρίου του 1963

Κεφαλαίο αρχικό γράμμα[επεξεργασία]

Τα αρχικά των κύριων ονομάτων γράφονται πάντοτε με κεφαλαίο.
Τα αρχικά των κοινών ονομάτων γράφονται κατά κανόνα με μικρό. Στα προσωπικά κείμενά μας, παίζει ρόλο και η προσωπική κρίση (Τριανταφυλλίδης, 1941:491)
Το Βικιλεξικό ακουλουθεί τους κανόνες όπως περιγράφονται στο κεφάλαιο 10.3. Κεφαλαία και μικρά του Διοργανικού Εγχειριδίου σύνταξης κειμένων (europa.eu)

Άλλες πηγές:

Αριθμός[επεξεργασία]

Ποια ουσιαστικά δεν έχουν ενικό:

Ποια ουσιαστικά δεν έχουν ποτέ πληθυντικό:

Ποια ουσιαστικά συνήθως δεν έχουν πληθυντικό:

Ουσιαστικά με διπλούς τύπους στον πληθυντικό: ΕΚΚΡΕΜΕΙ

Γενική[επεξεργασία]

  • Ποια ουσιαστικά δεν έχουν γενική ενικού ΕΚΚΡΕΜΕΙ
  • Ποια ουσιαστικά έχουν δύσχρηστη γενική ενικού ΕΚΚΡΕΜΕΙ
  • Ποια ουσιαστικά δεν έχουν γενική πληθυντικού ΕΚΚΡΕΜΕΙ
  • Ποια ουσιαστικά έχουν δύσχρηστη γενική πληθυντικού ΕΚΚΡΕΜΕΙ

Δοτική[επεξεργασία]

Σε παγιωμένες εκφράσεις. Κατηγορία:Δοτική (νέα ελληνικά)

Κλίση αρσενικών[επεξεργασία]

Κλίση θηλυκών[επεξεργασία]

Κλίση ουδετέρων[επεξεργασία]

Ανώμαλα ουσιαστικά[επεξεργασία]

Άκλιτα ουσιαστικά[επεξεργασία]

Διπλόκλιτα ουσιαστικά[επεξεργασία]

Με διαφορετικό γένος στον πληθυντικό ή με επιπλέον διαφορετικό γένος στον πληθυντικό:

Επίθετα[επεξεργασία]

Είδη:

  • τρικατάληκτα ισοσύλλαβα
  • τρικατάληκτα ανισοσύλλαβα
  • δικατάληκτα ισοσύλλαβα
  • δικατάληκτα ανισοσύλλαβα
  • μονοκατάληκτα ισοσύλλαβα

Κλίση επιθέτων[επεξεργασία]

Άκλιτα επίθετα[επεξεργασία]

Παραθετικά των επιθέτων[επεξεργασία]

Αριθμητικά[επεξεργασία]

Αριθμητικά επίθετα[επεξεργασία]

Απόλυτα αριθμητικά[επεξεργασία]
Τακτικά αριθμητικά[επεξεργασία]
Πολλαπλασιαστικά αριθμητικά[επεξεργασία]
Αναλογικά αριθμητικά[επεξεργασία]

Αριθμητικά ουσιαστικά[επεξεργασία]

Αντωνυμίες[επεξεργασία]

Προσωπικές αντωνυμίες[επεξεργασία]

Προσωπικές αντωνυμίες
Α' πρόσωπο Β' πρόσωπο Γ' πρόσωπο
ενικός
Πτώση αρσενικό θηλυκό ουδέτερο
ονομαστική εγώ εσύ αυτός & τος αυτή & τη αυτό & το
γενική εμένα & μου εσένα & σου αυτού & του αυτής & της αυτού & του
αιτιατική εμένα & με εσένα & σε αυτόν & τον αυτή(ν) & τη(ν) αυτό & το
κλητική - εσύ - - -
πληθυντικός
ονομαστική εμείς εσείς αυτοί & τοι αυτές & τες αυτά & τα
γενική εμάς & μας εσάς & σας αυτών & τους αυτών & τους αυτών & τους
αιτιατική εμάς & μας εσάς & σας αυτούς & τους αυτές & τες/τις αυτά & τα
κλητική - εσείς - - -

Κτητικές αντωνυμίες[επεξεργασία]

Αυτοπαθείς αντωνυμίες[επεξεργασία]

Οριστικές αντωνυμίες[επεξεργασία]

Δεικτικές αντωνυμίες[επεξεργασία]

Αναφορικές αντωνυμίες[επεξεργασία]

Ερωτηματικές αντωνυμίες[επεξεργασία]

Αόριστες αντωνυμίες[επεξεργασία]

Ρήματα[επεξεργασία]

Τα παρεπόμενα του ρήματος[επεξεργασία]

Ο σχηματισμός του ρήματος[επεξεργασία]

Βοηθητικά στοιχεία σχηματισμού[επεξεργασία]

Το βοηθητικό ρήμα έχω[επεξεργασία]

Το βοηθητικό ρήμα είμαι[επεξεργασία]

Οι συζυγίες[επεξεργασία]

Ρήματα της πρώτης συζυγίας[επεξεργασία]
Ρήματα της δεύτερης συζυγίας[επεξεργασία]

Ιδιόκλιτα (συνηρημένα) ρήματα[επεξεργασία]

Ρήματα ελλειπτικά, απρόσωπα και αποθετικά[επεξεργασία]

Ρήματα ανώμαλα[επεξεργασία]

Μετοχές[επεξεργασία]

Επιρρήματα[επεξεργασία]

Καταλήξεις επιρρήμάτων[επεξεργασία]

Παραθετικά των επιρρημάτων[επεξεργασία]

Προθέσεις[επεξεργασία]

Σύνδεσμοι[επεξεργασία]

Επιφωνήματα[επεξεργασία]

Μόρια[επεξεργασία]

Σημασιολογία, Λεξιλόγιο[επεξεργασία]

Παραγωγή[επεξεργασία]

Παράγωγα ρήματα[επεξεργασία]

Παράγωγα ουσιαστικά[επεξεργασία]

Υποκοριστικά[επεξεργασία]

Ο υποκορισμός είναι μια διαδικασία κατά την οποία σχηματίζονται παράγωγες λέξεις σημασιολογικά συγγενείς προς τις πρωτότυπες, με διαφορετική όμως σημασία: δηλώνεται σμίκρυνση, που αφορά το μέγεθος, την ένταση, την έκταση, τη διάρκεια κ.λπ. της πρωτότυπης λέξης ή παρατηρούνται υφολογικές μετατροπές, όπως η έκφραση οικειότητας, η τρυφερότητας ή ακόμα και η έκφραση αρνητικά χρωματισμένων σχολίων.

Παράγωγα επίθετα[επεξεργασία]

Παράγωγα επιρρήματα[επεξεργασία]

Σύνθεση[επεξεργασία]

Σύνθεση με αχώριστα μόρια (προθηματοποίηση)[επεξεργασία]

Σύνθεση με ένωση λέξεων[επεξεργασία]

Παρασύνθετες λέξεις[επεξεργασία]

Πολυλεκτικά σύνθετα[επεξεργασία]
Γνήσια και καταχρηστική σύνθεση[επεξεργασία]

Υφολογία[επεξεργασία]

Σχήματα λόγου[επεξεργασία]

Βιβλιογραφία[επεξεργασία]

Βιβλία γραμματικής[επεξεργασία]

  • Holton, David. Mackridge, Peter. Philippaki-Warburton, Irene. Spyropoulos, Vassilios. Greek: A Comprehensive Grammar of the Modern Language. ed.2. (στα αγγλικά) Routledge, 2012. @books.google
  • Παπαναστασίου, Γιώργος. Νεοελληνική ορθογραφία, ιστορία, θεωρία, εφαρμογή. Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών (Ίδρυμα Μανόλη Τριανταφυλλίδη), 2008 (1η έκδοση) ΙSBN 978‑960‑231‑131‑8
  • Νεοελληνική γραμματική της δημοτικής. Ανατύπωση της έκδοσης του ΟΕΣΒ (1941) με διορθώσεις. Θεσσαλονίκη: Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης. Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών (Ίδρυμα Μανόλη Τριανταφυλλίδη), 1978 (2018, 10η ανατύπωση ISBN:978‑960‑231‑027‑4) Συντάχθηκε από επιτροπή με πρόεδρο τον Μανόλη Τριανταφυλλίδη. Με επίμετρο για τις αλλαγές και το μονοτονικό σύστημα.
    Παραθέτουμε αποσπάσματα μεταγραμμένα στο μονοτονικό σύστημα. Η έμφαση και τα τυπογραφικά χαρακτηριστικά, όπως στο βιβλίο.

Σχολικά βιβλία γραμματικής στην Ελλάδα, όπως το 2019:

Οι πηγές για συγκεκριμένα θέματα αναφέρονται στα σχετικά κεφάλαια.

Λεξικά[επεξεργασία]

Διαδίκτυο[επεξεργασία]

  • Συμβατικοί κανόνες για την ελληνική γλώσσα. Διοργανικό εγχειρίδιο σύνταξης κειμένων, publications.europe.eu, Ευρωπαϊκή Ένωση.
  • Αθανασία Καρρά, .pdf Προβλήματα κλίσης και υποκορισμού στην ελληνική και στα ευρωπαϊκά συστήματα (μεταπτυχιακή διατριβή) Πανεπιστήμιο Πατρών, 2006. Εποπτεύουσα καθηγήτρια: Αγγελική Ράλλη.
  • Κώστας Βαλεοντής, .pdf Δοτικές της καθομιλουμένης. ΕΛΕΤΟ, Ορόγραμμα, χ.χ., πρόσβαση:2010.01.15.