ήλιος
Νέα ελληνικά (el)
[επεξεργασία]
| ↓ πτώσεις | ενικός | πληθυντικός | ||
|---|---|---|---|---|
| ονομαστική | ο | ήλιος | οι | ήλιοι |
| γενική | του | ήλιου & ηλίου |
των | ήλιων & ηλίων |
| αιτιατική | τον | ήλιο | τους | ήλιους ή ηλίους |
| κλητική | ήλιε | ήλιοι | ||
| Όλοι οι τύποι προφέρονται ως δισύλλαβοι (με συνίζηση) εκτός από τους λόγιους τρισύλλαβους ηλίου, ηλίων, ηλίους. | ||||
| Κατηγορία όπως «δρόμος» - Παράρτημα:Ουσιαστικά | ||||
Ετυμολογία
[επεξεργασία]
- ήλιος < (κληρονομημένο) αρχαία ελληνική ἥλιος.[1][2]. Η λέξη προφέρεται ως δισύλλαβη με συνίζηση.
Προφορά
[επεξεργασία]
Ουσιαστικό
[επεξεργασία]
ήλιος αρσενικό
- (αστρονομία, κυρίως με κεφαλαίο Η, Ήλιος) ο μέσος αστέρας που συνιστά το κέντρο του Ηλιακού Συστήματος και είναι το πλησιέστερο άστρο στην Γη, στην οποία παρέχει φως και θερμότητα
- ※ Η φετινή ολική έκλειψη Ηλίου πραγματοποιήθηκε στις 8 Απριλίου. Για λίγα λεπτά, σε συγκεκριμένες περιοχές της Βορείου Αμερικής, ο δίσκος του Ηλίου καλύφθηκε πλήρως από αυτόν της Σελήνης. Πρόκειται για ένα από τα πιο εντυπωσιακά ουράνια φαινόμενα, καθώς και για μία μοναδική ευκαιρία παρατήρησης του Ηλίου.
- 2024 Παναγιώτα Ντόβα, «Η εντυπωσιακή ολική έκλειψη του 2024 και η “Megamovie” που θα φτιάξει η NASA», 16. 4. 2024, astronio.gr, πρόσβαση: 10. 9. 2025
- ※ Η φετινή ολική έκλειψη Ηλίου πραγματοποιήθηκε στις 8 Απριλίου. Για λίγα λεπτά, σε συγκεκριμένες περιοχές της Βορείου Αμερικής, ο δίσκος του Ηλίου καλύφθηκε πλήρως από αυτόν της Σελήνης. Πρόκειται για ένα από τα πιο εντυπωσιακά ουράνια φαινόμενα, καθώς και για μία μοναδική ευκαιρία παρατήρησης του Ηλίου.
- (συνεκδοχικά) ο Ήλιος, με αναφορά στην λάμψη, ακτινοβολία ή θερμότητά του
- ※ 1899 Λορέντζος Μαβίλης, Λήθη (απόσπασμα ※ @ebooks.edu.gr)
- Καλότυχοι οι νεκροί που λησμονάνε
την πίκρια της ζωής. Όντας βυθίσει
ο ήλιος και το σούρουπο ακλουθήσει,
μην τους κλαις, ο καημός σου όσος και να 'ναι. - [μεταγραφή σε μονοτονικό από το]
- Καλότυχοι οι νεκροί που λησμονάνε
- ※ 1919 Ιωάννης Γρυπάρης, Καίει ο ήλιος (απόσπασμα)
- Καιει ὁ ἥλιος καὶ δὲ σειέται
οὐδὲ φύλλο ἀπὸ τὰ δέντρα
κι ὁ βοσκός, θαρρεῖς, βαριέται
νὰ σηκώσῃ τὴ βουκέντρα.
- Καιει ὁ ἥλιος καὶ δὲ σειέται
- ※ 1899 Λορέντζος Μαβίλης, Λήθη (απόσπασμα ※ @ebooks.edu.gr)
- (συνεκδοχικά) ηλιοφάνεια
- ※ Χάρη στα νέα δυναμικά τιμολόγια που άρχισαν να εφαρμόζονται στην ελληνική αγορά, οι καταναλωτές μπορούν πλέον να επωφελούνται από μηδενικές τιμές ρεύματος, όταν υπάρχει υπερπροσφορά στην αγορά – ειδικά από Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας (ΑΠΕ). Δηλαδή, όταν φυσάει δυνατά ή έχει πολύ ήλιο, οι τιμές πέφτουν τόσο πολύ που η κιλοβατώρα γίνεται… σχεδόν δωρεάν!
- 2025 Σταύρος Μονεμβασιώτης, «Απίστευτο: Δωρεάν ηλεκτρικό ρεύμα για όλους – Ποιοι το προσφέρουν και τι σου δίνουν», 14. 7. 2025, huffingtonpost.gr, πρόσβαση: 10. 9. 2025
- ※ Χάρη στα νέα δυναμικά τιμολόγια που άρχισαν να εφαρμόζονται στην ελληνική αγορά, οι καταναλωτές μπορούν πλέον να επωφελούνται από μηδενικές τιμές ρεύματος, όταν υπάρχει υπερπροσφορά στην αγορά – ειδικά από Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας (ΑΠΕ). Δηλαδή, όταν φυσάει δυνατά ή έχει πολύ ήλιο, οι τιμές πέφτουν τόσο πολύ που η κιλοβατώρα γίνεται… σχεδόν δωρεάν!
- (συνεκδοχικά) σχέδιο ή απεικόνιση του Ηλίου
- ※ Κατά τη συνεδρίασή της, στις 4 Ιουλίου, η κυβέρνηση της Βόρειας Μακεδονίας υποχρεώνει τη Γενική Γραμματεία να ζητήσει από τις αρμόδιες αρχές να παράσχουν πληροφορίες σχετικά με τα μνημεία, τις εγκαταστάσεις δημόσιων και άλλων έργων υποδομής που φέρουν τον Ήλιο της Βεργίνας, ένα σύμβολο που είναι μέρος του αρχαίου μακεδονικού πολιτισμού και ανήκει στον ελληνικό πολιτισμό, αφού είναι ο κάτοχος των πνευματικών δικαιωμάτων, ενώ, κυριολεκτικά, πρόκειται για έργο τέχνης.
- 2019 «Τέλος από παντού ο Ηλιος της Βεργίνας στη Βόρεια Μακεδονία -Αφαιρείται από μνημεία, δημόσιους χώρους», 13. 7. 2019, iefimerida.gr, πρόσβαση: 10. 9. 2025
- ※ Κατά τη συνεδρίασή της, στις 4 Ιουλίου, η κυβέρνηση της Βόρειας Μακεδονίας υποχρεώνει τη Γενική Γραμματεία να ζητήσει από τις αρμόδιες αρχές να παράσχουν πληροφορίες σχετικά με τα μνημεία, τις εγκαταστάσεις δημόσιων και άλλων έργων υποδομής που φέρουν τον Ήλιο της Βεργίνας, ένα σύμβολο που είναι μέρος του αρχαίου μακεδονικού πολιτισμού και ανήκει στον ελληνικό πολιτισμό, αφού είναι ο κάτοχος των πνευματικών δικαιωμάτων, ενώ, κυριολεκτικά, πρόκειται για έργο τέχνης.
- (αστρονομία) κάθε αυτόφωτο ουράνιο σώμα που αποτελεί κέντρο ενός ηλιακού συστήματος
- ※ Πάνω από 15.000 γαλαξίες, εκ των οποίων περισσότεροι από 12.000 λειτουργούν ως «εκκολαπτήρια» άστρων, αμέτρητοι ήλιοι και πλανήτες, μία πανδαισία χρωμάτων, μία χορευτική σύνθεση από ουράνια σώματα το καθένα με τους δικούς του φυσικούς κανόνες, σε ενα Σύμπαν που μοιάζει τόσο μυστηριώδες, όσο και ελκυστικά μεγαλειώδες και όμορφο.
- 2018 «Το Σύμπαν... 11 δισ. χρόνια πριν: Ταξίδι στο χρόνο με πανοραμική φωτό από τη NASA», 18. 8. 2018, protothema.gr, πρόσβαση: 10. 9. 2025
- ※ Πάνω από 15.000 γαλαξίες, εκ των οποίων περισσότεροι από 12.000 λειτουργούν ως «εκκολαπτήρια» άστρων, αμέτρητοι ήλιοι και πλανήτες, μία πανδαισία χρωμάτων, μία χορευτική σύνθεση από ουράνια σώματα το καθένα με τους δικούς του φυσικούς κανόνες, σε ενα Σύμπαν που μοιάζει τόσο μυστηριώδες, όσο και ελκυστικά μεγαλειώδες και όμορφο.
- (βοτανική) το φυτό ηλίανθος
Εκφράσεις
[επεξεργασία]- ανατολή του ηλίου
- βγαίνει ο ήλιος: ξημερώνει
- βλέπω το φως του ήλιου
- δεν έχει στον ήλιο μοίρα: είναι πολύ δυστυχισμένος
- είδε το φως του ήλιου
- έκλειψη Ηλίου
- ήλιος με δόντια
- Ήλιος της Δικαιοσύνης
- ήλιος του μεσονυκτίου
- ηλίου φαεινότερον
- μέχρι να βγάλει ο ήλιος κέρατα
- μια θέση στον ήλιο
- ο ύπνος τρέφει τα παιδιά κι ο ήλιος τα μοσχάρια
- ουδέν καινόν υπό τον ήλιον
- ουδέν κρυπτόν υπό τον ήλιον
- τον βλέπει ο ήλιος
- τον έπιασε ο ήλιος
- χώρα του ανατέλλοντος ηλίου, χαρακτηρισμός της Ιαπωνίας
- ψήνεται στον ήλιο: ζεσταίνεται από τη θερμότητα του ήλιου
- φρίξον ήλιε
Συγγενικά
[επεξεργασία]παράγωγα και σύνθετα:
- ηλιο- Νεοελληνικές λέξεις με πρόθημα ηλιο- στο Βικιλεξικό
- λιο- Νεοελληνικές λέξεις με πρόθημα λιο- από το ήλιος στο Βικιλεξικό
και
Μεταφράσεις
[επεξεργασία]
άστρο
το φυτό ηλίανθος
|
Αναφορές
[επεξεργασία]
- 1 2 ήλιος - Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής (1998) του Ιδρύματος Μανόλη Τριανταφυλλίδη (συντομογραφίες-σύμβολα). Η Πύλη για την ελληνική γλώσσα, Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας
- ↑ ήλιος - Χαραλαμπάκης, Χριστόφορος (επιμέλεια) (2014). Χρηστικό λεξικό της νεοελληνικής γλώσσας. Αθήνα: Ακαδημία Αθηνών. (ψηφιοποιημένη έκδοση από το 2023, συντομογραφίες-σύμβολα)
Κατηγορίες:
- Ουσιαστικά που κλίνονται όπως το 'δρόμος' (νέα ελληνικά)
- Ουσιαστικά αρσενικά (νέα ελληνικά)
- Ουσιαστικά με συνίζηση στην κατάληξη (νέα ελληνικά)
- Ουσιαστικά αρσενικά με συνίζηση στην κατάληξη (νέα ελληνικά)
- Κληρονομημένες λέξεις από τα αρχαία ελληνικά (νέα ελληνικά)
- Προέλευση λέξεων από τα αρχαία ελληνικά (νέα ελληνικά)
- Λήμματα με προφορά ΔΦΑ (νέα ελληνικά)
- Λήμματα με ήχο στην προφορά (νέα ελληνικά)
- Παρώνυμα (νέα ελληνικά)
- Νέα ελληνικά
- Ουσιαστικά (νέα ελληνικά)
- Αντίστροφο λεξικό (νέα ελληνικά)
- Αστρονομία (νέα ελληνικά)
- Λήμματα με παραθέματα τύπου (νέα ελληνικά)
- Λήμματα με παραθέματα (νέα ελληνικά)
- Λήμματα με παραθέματα ποίησης (νέα ελληνικά)
- Λήμματα με παραθέματα από σχολικά βιβλία (νέα ελληνικά)
- Βοτανική (νέα ελληνικά)
- Φυτά (νέα ελληνικά)
- Αντίστροφο λεξικό (ελληνικά)