Δημήτηρ

Αρχαία ελληνικά (grc)

Ετυμολογία

Δημήτηρ < αβέβαιης ετυμολογίας → δείτε τις σημειώσεις.

Προφορά

ΔΦΑ : /dɛː.mɛ̌ː.tɛːr/ (5^ος π.Χ. αιώνας Αττική)

τυπογραφικός συλλαβισμός : Δη‐μή‐τηρ

Κύριο όνομα

Δημήτηρ, Δήμητρος θηλυκό

• (ελληνική μυθολογία, θεωνύμιο) η θεά Δήμητρα

  ※ 8ος αιώνας πκε ⌘ Ὅμηρος, Ἰλιάς, 2 (Β. Ὄνειρος. Διάπειρα. Βοιωτία ἢ κατάλογος νεῶν.), στίχ. 695

  Οἳ δ᾽ εἶχον Φυλάκην καὶ Πύρασον ἀνθεμόεντα,
  Δήμητρος τέμενος, Ἴτωνά τε μητέρα μήλων

  Άνδρες η Πύρασος χλωρή, που η Δήμητρα έχει δάσος,
  η Ίτων η πολύαρνη και η Φυλάκη εστείλαν

  Έμμετρη μετάφραση (1922): Ιάκωβος Πολυλάς, @greek‑language.gr

Άλλες μορφές

• δωρικός και αιολικός τύπος : Δᾱμᾱ́τηρ
• αρκαδοκυπριακός τύπος : Δᾱμᾱ́ταρ
• (ελληνιστική κοινή) Δήμητρα (από την αιτιατική)

Κλίση

    ἡ Δημήτηρ, τῆς Δήμητρος (αττική κλίση)

↓ πτώσεις       ενικός       Δημητηρ- Δημητερ- Δημητρ- ονομαστική ἡ Δημήτηρ       γενική τῆς Δήμητρος       δοτική τῇ Δήμητρῐ     αιτιατική τὴν Δήμητρᾰ      κλητική ὦ! Δήμητερ Δημῆτερ (σπανιότερα) Για νεότερους τύπους όπως «τὴν Δήμητραν» και για πληθυντικούς, δείτε το μεταγενέστερο «Δήμητρα» 3η κλίση, συγκοπτόμενα, Κατηγορία 'πατήρ' όπως «πατήρ» - Παράρτημα:Ουσιαστικά

    ἡ Δημήτηρ, τῆς Δήμητρος/Δημήτερος (επική κλίση)

↓ πτώσεις       ενικός       Δημητηρ-, Δημητερ- ονομαστική ἡ Δημήτηρ       γενική τῆς Δήμητρος Δημήτερος       δοτική τῇ Δήμητρῐ Δημήτερῐ     αιτιατική τὴν Δήμητρᾰ Δημήτερᾰ      κλητική ὦ! Δήμητερ Δημῆτερ Για νεότερους τύπους όπως «τὴν Δήμητραν» και για πληθυντικούς, δείτε το μεταγενέστερο «Δήμητρα» 3η κλίση, συγκοπτόμενα, Κατηγορία 'πατήρ' όπως «πατήρ» - Παράρτημα:Ουσιαστικά

Σημειώσεις

• Υπάρχει γενική συμφωνία, ήδη από την αρχαιότητα, ότι το β΄ συνθετικό είναι μήτηρ. Ωστόσο το α΄ συνθετικό προκαλεί δυσκολίες μέχρι σήμερα. Ακολουθούν κάποιες ετυμολογήσεις.

1. με σημασία «Μητέρα της γης» < δᾶ, που υποτίθεται ότι πρόκειται για προελληνική λέξη για την «γη», και μήτηρ. Ωστόσο δεν υπάρχει καμμία ένδειξη ότι το δᾶ σημαίνει «γη», παρόλο που έχει υποτεθεί ότι αποτελεί β΄ συνθετικό στο Ποσειδῶν.
2. με σημασία «Μητέρα του σπιτιού» < *Δασ-μάτηρ < πρωτοϊνδοευρωπαϊκή *dm̥s-, υποτιθεμένη γενική του *dem- (σπίτι, οίκος) (παραβάλετε δεσπότης), και μάτηρ. Ο Μπέκας θεωρεί απορριπτέα αυτήν την ετυμολόγηση.
3. Άλλοι θεωρούν την λέξη ιλλυρικής προέλευσης και συγκρίνουν την αλβανική dhe (γη) (→ δείτε χθών). Απορρίπτεται από τον Κρέτσμερ (Kretschmer). Η δε μεσσαπική damatura είναι κατά τον Μπέκα προσαρμογή της ελληνικής λέξης.
4. Ο Χόιμπεκ (Heubeck 1961: 75-8) ξεκινά από την φρυγική Γδαν-μαυα, Γδανμαυα, όπου βλέπει στο πρώτο στοιχείο λέξη συγγενή του χθών· υποθέτει δε ότι το Δω στο Δωμάτηρ προέρχεται από την πρωτοϊνδοευρωπαϊκή *dʰǵʰōm (γη). Η επιγραφή προέλευσης (2ος π.Χ. αιώνας Αἰγαί) της ανασυντεθειμένης αιολικής μορφής Δωμάτηρ γράφει []ω[]ατρος, το οποίο έχει διαβαστεί ως «Δώμᾱτρος», γενική του Δωμάτηρ (ως αναφέρεται στο «Altertümer von Aegae» του Richard Bohn). Σημειωτέον δε ότι η ανάγνωση αυτή είναι αμφίβολη και ο Σαντρέν (Chantraine) επισημαίνει ότι «οι διαλεκτικές μορφές, ιδίως το Δωμάτηρ, ουδόλως διευκολύνουν την ετυμολόγηση».

• Άλλες ετυμολογήσεις, λίγοτερο πιθανές, ερμηνεύουν το α΄ συνθετικό ως δῆμος < *Δημομήτηρ «Μητέρα του δήμου» ή δηαί (κριθαί) «Μητέρα του κριθαριού».

Αναφορές

Πηγές

• Δημήτηρ - ΜΟΡΦΩ (αγγλικά) Μορφολογικό ευρετήριο για την αρχαία ελληνική γλώσσα Πανεπιστήμιο του Σικάγου.
• Δημήτηρ -  Diccionario Griego-Español (DGE en línea) [Λεξικό ελληνικών (αρχαίων) - ισπανικών online] (στα ισπανικά) του Francisco R. Adrados (Φρανθίσκο Αδράδος) & Juan Rodríguez Somolinos, έως στο λήμμα «ἔξαυος» (συντομογραφίες).
• Δημήτηρ - Επιτομή του Λεξικού Λίντελ-Σκοτ, Λεξικό της Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσας (Επιτομή του Μεγάλου Λεξικού, εκδ. Πελεκάνος, 2007), Ψηφίδες στο Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας, 2012
• Δημήτηρ - ΛΟΓΕΙΟΝ (αγγλικά, από το 2011) Λεξικά για την αρχαία ελληνική και λατινική γλώσσα (στα αγγλικά, γαλλικά, ισπανικά, κ.λπ.) Πανεπιστήμιο του Σικάγου.