δίκαιος

Νέα ελληνικά (el)

↓ πτώσεις	ενικός
γένη →	αρσενικό		θηλυκό		ουδέτερο
ονομαστική	ο	δίκαιος	η	δίκαιη & δίκαια	το	δίκαιο
γενική	του	δίκαιου	της	δίκαιης & δίκαιας	του	δίκαιου
αιτιατική	τον	δίκαιο	τη	δίκαιη & δίκαια	το	δίκαιο
κλητική		δίκαιε		δίκαιη & δίκαια		δίκαιο
↓ πτώσεις	πληθυντικός
γένη →	αρσενικό		θηλυκό		ουδέτερο
ονομαστική	οι	δίκαιοι	οι	δίκαιες	τα	δίκαια
γενική	των	δίκαιων	των	δίκαιων	των	δίκαιων
αιτιατική	τους	δίκαιους	τις	δίκαιες	τα	δίκαια
κλητική		δίκαιοι		δίκαιες		δίκαια
Κατηγορία όπως «δίκαιος» - Παράρτημα:Επίθετα & Μετοχές

Ετυμολογία

δίκαιος < (διαχρονικό δάνειο) αρχαία ελληνική δίκαιος

Επίθετο

δίκαιος, -η/-α, -ο

1. (νομικός όρος) σύμφωνος με το σωστό και το νόμιμο
2. δικαιολογημένος

   ※  Η αξία της Αντίστασης δεν είναι δυνατόν, νομίζουμε, να αμφισβητηθεί. Ήταν η φυσική και δίκαιη αντίδραση ενός λαού που δεν μπόρεσε, ούτε θέλησε, να παραδεχθεί την ήττα και την ταπείνωσή του από ξένους κατακτητές […]

   Άγγελος Αυγουστίδης, Το Ελληνικό συνδικαλιστικό κίνημα κατά τη δεκαετία του '40 και τα περιθώρια της πολιτικής, εκδόσεις Καστανιώτη, αρχική έκδοση: 1999, ISBN 9789600326154 @google.gr/books

   ≠ αντώνυμα: αδικαιολόγητος

3. αντικειμενικός, αμερόληπτος

   ※  Πραγματικά δίκαιος δεν είναι αυτός που απλώς επιτελεί δίκαιες πράξεις· είναι αυτός που, όταν επιτελεί δίκαιες πράξεις, αντλεί από αυτές ηδονή.

   Παύλος Κόντος, Τα δύο ευ της ευτυχίας, Εισαγωγή στα Ηθικά Νικομάχεια του Αριστοτέλη, εκδόσεις: Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο 2023, ISBN 978-960-524-512-2

4. που είναι ή θεωρείται άξιος για κάτι

     δίκαιη αναγνώριση

     δίκαιη νίκη

Εκφράσεις

• δίκαια πράγματα!
• επί δικαίους και αδίκους
• κοιμάμαι τον ύπνο του δικαίου

Αντώνυμα

• άδικος

Συγγενικά

• δικαίως
• δίκαια (επίρρημα)

Μεταφράσεις

    δίκαιος

αγγλικά : fair (en), just (en) γαλλικά : juste (fr) εβραϊκά : הוגן (he) צדיק (he)

Πηγές

• δίκαιος - Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής (1998) του Ιδρύματος Μανόλη Τριανταφυλλίδη (συντομογραφίες-σύμβολα. Ετυμολογίες: Ευάγγελος Πετρούνιας). Η Πύλη για την ελληνική γλώσσα, Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας
• δίκαιος - Χριστόφορος Χαραλαμπάκης, (επιμέλεια) (2014). Χρηστικό λεξικό της νεοελληνικής γλώσσας. Αθήνα: Ακαδημία Αθηνών.  (ψηφιοποιημένη έκδοση από το 2023, συντομογραφίες σύμβολα)
• Γεώργιος Μπαμπινιώτης (2002). Λεξικό της νέας ελληνικής γλώσσας (Βʹ έκδοση). Αθήνα: Κέντρο Λεξικολογίας.  (Αʹ έκδοση: 1998)

---

Μεσαιωνικά ελληνικά (gkm)

Ετυμολογία

δίκαιος < (κληρονομημένο) αρχαία ελληνική δίκαιος

Επίθετο

δίκαιος

1. νόμιμος
2. δικαιολογημένος
3. αμερόληπτος

Άλλες μορφές

• δίκιος
• δικαίος

Πηγές

• δίκαιος -  Εμμανουήλ Κριαράς, Επιτομή του Λεξικού ⌘ Κριαρά της Μεσαιωνικής Ελληνικής Δημώδους Γραμματείας (1100-1669). Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας, [μονοτονικό σύστημα]. 
• σελ.133, Τόμος 5 - ⌘ Εμμανουήλ Κριαράς. Λεξικό της Μεσαιωνικής Ελληνικής Δημώδους Γραμματείας (1100-1669). Τόμοι Α-… (1969-). Επιμελητές: Τόμοι 1-14, Κριαράς. Τόμοι 15-22, Ιωάννης Ν. Καζάζης. Τόμοι 23-… Γ. Κ. Γιαννάκης. Πολυτονικό σύστημα: τόμοι 1-4, μονοτονικό: τόμοι 5-τέλος, pdf.Βιβλιογραφία.  Οι τόμοι 1-18 στα Άπαντα Εμμανουήλ Κριαρά στο Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας. 

---

Αρχαία ελληνικά (grc)

γένη →	αρσενικό		θηλυκό		ουδέτερο
↓ πτώσεις	ενικός
ονομαστική	ὁ	δίκαιος	ἡ	δικαίᾱ & δίκαιος	τὸ	δίκαιον
γενική	τοῦ	δικαίου	τῆς	δικαίᾱς & δικαίου	τοῦ	δικαίου
δοτική	τῷ	δικαίῳ	τῇ	δικαίᾳ & δικαίῳ	τῷ	δικαίῳ
αιτιατική	τὸν	δίκαιον	τὴν	δικαίᾱν & δίκαιον	τὸ	δίκαιον
κλητική ὦ!		δίκαιε		δικαίᾱ & δίκαιε		δίκαιον
↓ πτώσεις	πληθυντικός
ονομαστική	οἱ	δίκαιοι	αἱ	δίκαιαι & δίκαιοι	τὰ	δίκαιᾰ
γενική	τῶν	δικαίων	τῶν	δικαίων & δικαίων	τῶν	δικαίων
δοτική	τοῖς	δικαίοις	ταῖς	δικαίαις & δικαίοις	τοῖς	δικαίοις
αιτιατική	τοὺς	δικαίους	τὰς	δικαίᾱς & δικαίους	τὰ	δίκαιᾰ
κλητική ὦ!		δίκαιοι		δίκαιαι & δίκαιοι		δίκαιᾰ
	δυϊκός
ονομ-αιτ-κλ	τὼ	δικαίω	τὼ	δικαίᾱ & δικαίω	τὼ	δικαίω
γεν-δοτ	τοῖν	δικαίοιν	τοῖν	δικαίαιν & δικαίοιν	τοῖν	δικαίοιν
Ο τύπος του θηλυκού σε -ος, λιγότερο συνηθισμένος.
2η&1η κλίση, Κατηγορία 'δίκαιος' όπως «δίκαιος» - Παράρτημα:Επίθετα & Μετοχές

Ετυμολογία

δίκαιος < δίκη < δείκνυμι • Η Ετυμολογία χρειάζεται ανάπτυξη με τεκμηρίωση. Μπορείτε να βοηθήσετε;  

Επίθετο

δίκαιος, -α, -ον & -ος, -ος, -ον

1. που συμμορφώνεται με τις συνήθειες, τους θεσμούς και τους κανόνες
2. ισορροπημένος, ομοιόμορφος

Πηγές

• δίκαιος - Βασικό Λεξικό της Αρχαίας Ελληνικής - Αρχαία Ελληνική Γλώσσα και Γραμματεία - Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας, 2006‑2008. greek‑language.gr
• δίκαιος - Επιτομή του Λεξικού Λίντελ-Σκοτ, Λεξικό της Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσας (Επιτομή του Μεγάλου Λεξικού, εκδ. Πελεκάνος, 2007), Ψηφίδες στο Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας, 2012
• δίκαιος - ΛΟΓΕΙΟΝ (αγγλικά, από το 2011) Λεξικά για την αρχαία ελληνική και λατινική γλώσσα (στα αγγλικά, γαλλικά, ισπανικά, κ.λπ.) Πανεπιστήμιο του Σικάγου.