Παράρτημα:Ουσιαστικά (νέα ελληνικά)

Κατηγορίες » Γλώσσα: Νέα ελληνικά » Παράρτημα:Γραμματική » Παράρτημα:Ουσιαστικά » αρσενικά :: θηλυκά :: ουδέτερα :: κοινού γένους :: ανώμαλα :: επώνυμα :: πίνακας

αρσενικά :: θηλυκά :: ουδέτερα :: κοινού γένους :: ανώμαλα & επώνυμα

Δείτε και τo Παράρτημα:Ουσιαστικά (αρχαία ελληνικά) Επίσης, Παράρτημα:Επίθετα και μετοχές (νέα ελληνικά)

για τους συντάκτες: όλα τα Πρότυπα κλίσης ουσιαστικών από το Module:el-nouns-decl/functions

Κατηγορία:Ουσιαστικά κατά την κλίση (νέα ελληνικά)

Το ουσιαστικό

Το ουσιαστικό όνομα είναι μέρος του λόγου που αναφέρεται

• σε πρόσωπο, ζώο ή πράγμα

  ειδικά για τα ανθρωπωνύμια, δείτε το Παράρτημα:Ονόματα και επώνυμα στα ελληνικά

• σε τόπο
• σε έννοια (ιδιότητα, ενέργεια ή κατάσταση)

Όλες οι Κατηγορίες: Κατηγορία:Ουσιαστικά κατά την κλίση (νέα ελληνικά).
Σημείωση: Ο Τομέας των νέων ελληνικών στο Βικιλεξικό καλύπτει την περίοδο από το 1700 έως σήμερα. Παρ' όλ' αυτά, τα κλιτικά παραδείγματα αφορούν μόνο τη νεοελληνική κοινή. Περιλαμβάνονται και μερικοί τύποι λόγιοι ή της δημοτικής που είναι σε αρκετά συχνή χρήση έως και την αρχή του 21ου αιώνα. Τύποι προηγούμενων αιώνων, διαλεκτικοί, τοπικοί, της καθαρεύουσας, σχολιάζονται χωριστά στα λήμματά τους.

Πηγές

• Τα σχολικά βιβλία γραμματικής του 2019 που διδάσκονται στην Ελλάδα.

Λαμβάνοντας υπ' όψιν τις αλλαγές που έγιναν στις δεκαετίες μετά τη σύνταξή τους:

• η Γραμματική Τριανταφυλλίδη του 1941
• οι κλίσεις ουσιαστικών στο Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής (1998) του Ιδρύματος Μανόλη Τριανταφυλλίδη (συντομογραφίες-σύμβολα. Ετυμολογίες: Ευάγγελος Πετρούνιας.). Η Πύλη για την ελληνική γλώσσα, Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας

↑

Είδη

Τα ουσιαστικά μπορεί να είναι

1. κύρια ονόματα
   ή κοινά (αλλιώς, προσηγορικά)
2. συγκεκριμένα ή αφηρημένα
3. περιληπτικά (ο λαός, η εργατιά, το φοιτηταριό)
4. μετρήσιμα ή μη μετρήσιμα

Όταν ακούμε μια λέξη που είναι ουσιαστικό, αμέσως μπορούμε να αναγνωρίσουμε τον τονισμό, την κατάληξη. Συνήθως γνωρίζουμε και το γένος.
Μελετάμε τα ουσιαστικά χωρίζοντάς τα:
Κατά γένος: αρσενικά, θηλυκά, ουδέτερα. Το φυσικό, βιολογικό γένος δεν συμπίπτει πάντα με το γραμματικό. (To κορίτσι είναι βέβαια θηλυκό, αλλά το γραμματικό γένος είναι ουδέτερο.) Μερικά είναι κοινού γένους (αρσενικού και θηλυκού).

• Δείτε τα κεφάλαια #Αρσενικά, #Θηλυκά, #Ουδέτερα
• Κατηγορία:αρσενικά, Κατηγορία:θηλυκά, Κατηγορία:ουδέτερα

Κατά τον τονισμό: οξύτονα (τονίζονται στη λήγουσα), παροξύτονα (τονίζονται στην παραλήγουσα) και προπαροξύτονα (τονίζονται στην προπαραλήγουσα)
Κατά την κατάληξή τους: το χαρακτηριστικό της φωνήεν. Σε -α, ή ας, σε -η ή ης, κ.λπ.
Κατά τον αριθμό συλλαβών στις διάφορες πτώσεις: ισοσύλλαβα, ανισοσύλλαβα.

Τα ανισοσύλλαβα έχουν δύο θέματα. Μπορεί να υπάρχουν:

• στον πληθυντικό

  ο ψαράς: ψαρ-, ψαραδ-

  ο μπαλωματής: μπαλωματ-, μπαλωματηδ-

• ή/και στη γενική ενικού

  το όνομα: ονομ-, ονοματ-

↑

Πίνακας

Παράρτημα:Ουσιαστικά - Πίνακας κλίσεων αλφαβητικά, για όλα τα γένη.

Αριθμός

Στο Βικιλεξικό ακολουθούνται οι σημειώσεις της #Γραμματικής «Τριανταφυλλίδη» του 1941.

Συζητήσεις στο Βικιλεξικό: Συζήτηση:προεόρτια

Πολύ λίγα ουσιαστικά δεν έχουν ποτέ και κατά κανένα τρόπο έναν από τους δύο αριθμούς. Κάποια, έχουν αριθμό με σημασία που δεν έχει πολύ νόημα ή είναι ποιητικός όπως «τα χάη» του Βάρναλη και του Καρυωτάκη. Είναι σε αχρησία, αλλά στη γραμματική, μπορεί να σχηματιστεί και ο άλλος αριθμός.

Κανονικά σχηματίζουν πληθυντικό

• Τα ονόματα, επώνυμα, τοπωνύμια και άλλα κύρια ονόματα, έχουν τον πληθυντικό τους (Η Μαρία - οι Μαρίες, το Παρίσι - τα ένδοξα Παρίσια)
  1. διότι ενδέχεται να μην είναι μοναδικά, ή αναφέρονται τιμητικά

     ※  Ασφαλώς δε δούλεψαν μάταια ούτε οι πρωτοπόροι του δημοτικισμού ‑Σοφιανοί, Σολωμοί, Ψυχάρηδες- ούτε όσοι με το λογοτεχνικό‑τους ταλέντο εκαλλιέργησαν και οδήγησαν σε περιωπή το δημοτικό‑μας λόγο ‑Παλαμάδες, Σικελιανοί, Καζαντζάκηδες, για να μείνομε στους κορυφαίους- […] Ας είναι σήμερα τιμημένοι οι πρωτοπόροι του εκπαιδευτικού δημοτικισμού: Δελμούζοι, Γληνοί, Τριανταφυλλίδηδες και όσοι ακολούθησαν τα χνάρια‑τους.

     Εμμανουήλ Κριαράς, «Νέο γλωσσικό ξεκίνημα» στο Άρθρα και σημειώματα ενός δημοτικιστή, σελ.21 greek‑language.gr

  2. και σε υποθετικές φράσεις όπως: «διχάστηκε η πόλη της Λαμίας στις εκλογές, αλλά και οι δυο Λαμίες, δεξιά κι αριστερή, συμφωνούν σ' ένα πράγμα ...»
• Στον προφορικά λόγο, μερικά μέταλλα, χημικά στοιχεία (όπως ασήμι, υδρογόνο)   η χημική ένωση έχει δύο υδρογόνα ή έχουν διαφορετική σημασία στον πληθυντικό (ασήμια)
• Kλάδοι επιστημών που πλέον υπάρχουν σε διάφορες εκδοχές:

  σε φράσεις όπως:

  Όλες οι ιατρικές, και η κλασική, και η ολιστική, και η ομοιοπαθητική, αντιμετωπίζουν...»

  Υπάρχουν δύο χημείες: η οργανική και η ανόργανη.

• Αφηρημένα ή περιληπτικά ουσιαστικά σε ιδιαίτερο ύφος λόγου:

  άσε τις ευγένεις! (ειρωνικό ύφος)

  έχω κάτι πείνες! - Δε θέλω βιασύνες! Να προσέχεις τι γράφεις. (επιτατική ή μεγεθυντική σημασία)

  Τι ζέστες είναι αυτές, Μάρτη μήνα! (για δυσάρεστο ή ενοχλητικό πράγμα)

↑

Συνήθως στον ενικό, αλλά έχουν πληθυντικό
Στον ενικό, δηλαδή, «συνήθως στον ενικό», ή έχουν ιδιαίτερη σημασία στον ενικό, αλλά γραμματικά, μπορεί να σχηματιστεί και ο πληθυντικός ως ουσιαστικό.

• Κατηγορία:Ουσιαστικά στον ενικό

  Όπως η Ανάσταση αλλά και η ανάσταση, οι αναστάσεις

  Όπως ο Ροδίτης (ποικιλία αμπελιού) αλλά και ο Ροδίτης, οι Ροδίτες από τη Ρόδο

Μόνο στον ενικό, χωρίς πληθυντικό. Ο λατινικός όρος: singularia tantum

• Χωρίς πληθυντικό: είναι αντιγραμματικός, δεν υπάρχει.
• Κατηγορία:Ουσιαστικά χωρίς πληθυντικό

  Συνήθως είναι ουσιαστικά που είναι σημαίνουν κάτι μοναδικό ή είναι αφηρημένα ή περιληπτικά (όπως ζέση, Λαμπρή, καστανόχωμα)

  όπως το Μεξικό, η Χιλή. Ποτέ δε λέμε «τα !Μεξικά».

↑

Συνήθως στον πληθυντικό
Στον πληθυντικό, δηλαδή «συνήθως στον πληθυντικό», ή έχουν ιδιαίτερη σημασία στον πληθυντικό, αλλά γραμματικά, μπορεί να σχηματιστεί και ο ενικός ως ουσιαστικό.

• Κατηγορία:Ουσιαστικά στον πληθυντικό

  Όπως ονομασίες γλωσσών (αγγλικά, λατινικά) Αλλά, σε ειρωνικό ύφος: Το είπα καλά το λατινικό μου;

  Όπως ονομασίες εθνών, τα εθνωνύμια (οι Γάλλοι, οι Έλληνες) Αλλά και εθνικά ονόματα ή εθνωνυμικά: Γάλλος, Έλληνας

Μόνο στον πληθυντικό, χωρίς ενικό. Ο λατινικός όρος: pluralia tantum

• Χωρίς ενικό: είναι αντιγραμματικός, δεν υπάρχει.
• Κατηγορία:Ουσιαστικά χωρίς ενικό

  Όπως ονομασίες γλωσσών που δεν λέγονται στον ενικό (τα παλαιά αγγλικά, τα χεττιτικά)

  Συγκεκριμένες περιπτώσεις ουσιαστικών όπως τα Χριστούγεννα, τα μάγια, τα τρεχάματα, οι Σέρρες, οι Άλπεις, ...

↑

Γενική

Πηγές: Ο Τριανταφυλλίδης συζητά με λεπτομέρεια τη δυσκολία που υπάρχει πολλές φορές στα νέα ελληνικά για το σχηματισμό της γενικής πτώσης, ιδιαίτερα στον πληθυντικό.

• Τριανταφυλλίδης, 1941, §521 Ιστορική διασάφηση, ζ) Η γενική
  
• Τριανταφυλλίδης, 1941, §522, 523, 524. Η γενική πληθυντικού (και η υποσημείωση)
  

Γενική ενικού

• Κατηγορία:Ουσιαστικά χωρίς γενική ενικού (νέα ελληνικά)

Παρατηρήσεις:

• Οι προθέσεις που άλλοτε έπαιρναν γενική συντάσσονται μ' αιτιατική (από, αντί, για, με κλπ.)
• Άλλοτε, στη θέση της γενικής μπαίνει η ονομαστική (ένα ποτήρι νερό)

Γενική πληθυντικού
Αρκετά ουσιαστικά στα νέα ελληνικά

1. Μπορούν να σχηματίσουν γενική πληθυντικού, αλλά είναι δύσχρηστη. Πολλές φορές, επειδή η σημασία σε όλον τον πληθυντικό δεν έχει νόημα (δείτε #Αριθμός)

   Κατηγορία:Ουσιαστικά με δύσχρηστη γενική πληθυντικού (νέα ελληνικά)

2. Άλλα, αποφεύγουν τελείως τη γενική πληθυντικού. Οι αιτίες μπορεί να είναι πολλές. Ίσως θεωρείται κακόηχη. Άλλοτε, θαρρείς και τα ουσιαστικά είναι αναποφάσιστα πώς να τονίσουν τη γενική πληθυντικού: θα μετακινήσουν τον τόνο; θα κρατήσουν σταθερό τον τόνο; θα τονίσουν τη λήγουσα;

   Κατηγορία:Ουσιαστικά χωρίς γενική πληθυντικού (νέα ελληνικά)

   • Προτιμούν να τη σχηματίζουν με την πρόθεση από + αιτιατική (από τα παιδάκια)
   • Ή καταφεύγουν σε παράλληλες μορφές ή ανισοσύλλαβους τύπους:

     ο κάβουρας, των...; των καβουριών από το καβούρι

     ο λεβέντης, των...-ών; των λεβέντηδων

     ο πεθερός, των πεθερών - θηλυκό: η πεθερά, των... πεθεράδων, ώστε να μην ομωνυμούν το αρσενικό και το θηλυκό.

   • Ή αντικαθιστούν με περίφραση

     π.χ. για το αρρώστια: Το πλήθος των αρρωστιών τον κατέβαλε → Οι πολλές αρρώστιες τον κατέβαλαν.

   • Τα αναποφάσιστα: '-ων; ή -'ων;; ή -ών;;;
     • Κατηγορία όπως η #ρίγανη
       • Στην κλίση της δημοτικής για λέξεις όπως η ανάπαψη, θύμηση, δεν υπάρχει γενική πληθυντικού.
       • Σε άλλες όμως λέξεις, δεν είναι σαφές πώς θα τονιζόταν.
     • Κατηγορία όπως η #πέστροφα

↑

Δοτική

Η δοτική δεν υπάρχει στους κλιτικούς πίνακες των νέων ελληνικών. Θα τη βρείτε στους πίνακες κλίσης της καθαρεύουσας, στις κλίσεις των αρχαίων ελληνικών.
Οι λέξεις που έχουν επιβιώσει σε παγιωμένες εκφράσεις και είναι σε χρήση στην κοινή νεοελληνική αναφέρονται στις παρατηρήσεις. (παράδειγμα: «ονόματι» στο όνομα) και σχολιάζονται στις σελίδες των λημμάτων.

Κατηγορία:Όροι με δοτική (νέα ελληνικά)

Βιβλιογραφία:

• Βαλεοντής, Κώστας (2018) Δοτικές της καθομιλουμένης. Έκδοση:21η. Διαθέσιμο pdf @eleto.gr

↑

Επαγγελματικά θηλυκά

Τα επαγγελματικά θηλυκά ή θηλυκά της ιδιότητας σχηματίζονται από τον τύπο του αρσενικού, άλλοτε με επιθήματα θηλυκών (όπως -ίνα, -ισσα, -τρια) κι άλλοτε με κοινούς τύπους.
Δείτε τις κλίσεις:

• Θηλυκά σε -ας
• Θηλυκά σε -ης
• Θηλυκά σε -ις
• Θηλυκά σε -ος, τα επαγγελματικά ως κοινού γένους:
• Ουσιαστικά κοινού γένους

Αναλυτικά: (Χρειάζεται ανάπτυξη)

Πηγές

• Χρήση μη σεξιστικής γλώσσας - pdf.Συνοπτικός Οδηγός (παραδείγματα), ΕΙΦ (Επιτροπή Ισότητας Φύλων) στο Πανεπιστήμιο Κρήτης.

↑

Μετακίνηση τόνου σε ουσιαστικοποιημένα

Πολυτυπία και εναλλασσόμενοι τύποι σε κλιτικούς τύπους ουσιαστικοποιημένων μορφών επιθέτων και μετοχών όπως

ο κατηγορούμενος, του κατηγορούμενου, του κατηγορουμένου

η κατηγορούμενη, της κατηγορούμενης - η κατηγορουμένη, της κατηγορουμένης

ο προϊστάμενος, του προϊστάμενου, του προϊσταμένου

η προϊσταμένη, αλλά η προϊστάμενη αρχή, οι προϊστάμενες αρχές, αλλά και από αρκετούς ομιλητές: οι προϊσταμένες για τις νοσηλεύτριες

η μέγιστη, η μεγίστη, οι μέγιστες

Οι κανόνες - οι ομιλητές
Υπάρχει ασάφεια στη διατύπωση κανόνων για το σχηματισμό του πληθυντικού και της γενικής ενικού (για τη νεοελληνική κοινή).
Γενική προσέγγιση:

• ο σταθερός τόνος σε όλες τις πτώσεις, συνηθίζεται στην κλίση επιθέτων, μετοχών
• η μετακίνηση του τόνου, κληρονομημένη από την καθαρεύουσα και τα αρχαία ελληνικά, διατηρείται στα ουσιαστικοποιημένα

Παρ' όλ' αυτά, οι ομιλητές εναλλάσσουν τύπους από τα δύο μέρη λόγου συνειδητά ή ασυνείδητα με την επίδραση

• της συχνότητας εμφάνισης μιας μορφής σε τυποποποιημένες εκφράσεις (όπως οι συνισταμένες στα μαθηματικά)
• τον επίσημο ή ανεπίσημο χαρακτήρα της συγκεκριμένης έννοιας ή του περικειμένου
• το προσωπικό ύφος

Βιβλιογραφία

• ⌘ Κατσούδα, Γεωργία (2009) pdf "Ο σχηματισμός του πληθυντικού αριθμού των μετοχών ηγουμένη, εφαπτομένη, προϊσταμένη, συνισταμένη, υφισταμένη: συμπεράσματα και εφαρμογές", στο Selected Papers from the 18th ISTAL, σελ.457‑465

↑

↑

---