Παράρτημα:Γραμματική (νέα ελληνικά)

Από Βικιλεξικό
Μετάβαση στην πλοήγηση Πήδηση στην αναζήτηση

Παραρτήματα >> γραμματικής >> νέα ελληνικά >>

Οι σημειώσεις για τη Γραμματική της νεοελληνικής κοινής που ακολουθούν και οι κλιτικοί πίνακες του Βικιλεξικού λαμβάνουν υπ' όψιν

Επίσης δείτε

Φωνητική, Φωνολογία[επεξεργασία]

Φωνητική[επεξεργασία]

Φθόγγοι[επεξεργασία]

Φωνολογία[επεξεργασία]

Το φωνολογικό σύστημα. Τα φωνήματα[επεξεργασία]

Οι συνδυασμοί των φωνημάτων[επεξεργασία]

Πάθη φωνηέντων[επεξεργασία]
Πάθη συμφώνων[επεξεργασία]
Τελικό ν[επεξεργασία]

Το τελικό ν διατηρείται στον γραπτό λόγο (αλλά όχι απαραίτητα), όταν η επόμενη λέξη αρχίζει από φωνήεν ή από τα: κ, π, τ, γκ, μπ, ντ, τσ, τζ, ξ, ψ

  • στην αιτιατική ενικού του θηλυκού γένους του οριστικού άρθρου (τη[ν], στη[ν])
  • στην προσωπική αντωνυμία (αυτή[ν], τη[ν])
  • στα αρνητικά επιρρήματα δε(ν) και μη(ν)

Διατηρείται στον γραπτό λόγο πάντοτε, στον προφορικό όμως λόγο προφέρεται συνήθως μόνο στις περιπτώσεις που ακολουθούν φωνήεντα ή τα: κ, π, τ, γκ, μπ, ντ, τσ, τζ, ξ, ψ

  • στην αιτιατική ενικού του αρσενικού γένους του οριστικού και του αόριστου άρθρου (τον/στον, έναν)
  • στην προσωπική αντωνυμίας (αυτόν, τον)

Κανόνες από τη σχολική γραμματική] (Χατζησαββίδης)

Ο τόνος της λέξης[επεξεργασία]

Ο τόνος της φράσης (επιτονισμός)[επεξεργασία]

Οι συλλαβές[επεξεργασία]

H γραφή[επεξεργασία]

Γράμματα[επεξεργασία]

Τα τονικά σημάδια[επεξεργασία]

Κανόνες τονισμού[επεξεργασία]
  • ΕΚΚΡΕΜΕΙ

H στίξη[επεξεργασία]

υπερτμηματικά στοιχεία:

Συλλαβισμός[επεξεργασία]

Κανόνες συλλαβισμού: νέο σύστημα, παλιό σύστημα (για την προφορική συλλαβοποίηση δείτε Συλλαβές)

  • αναλυτικά, στη σελ.489, κεφάλαιο «Συλλαβισμός» Παπαναστασίου, Γιώργος. Νεοελληνική ορθογραφία, ιστορία, θεωρία, εφαρμογή. Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών (Ίδρυμα Μανόλη Τριανταφυλλίδη), 2008 (1η έκδοση) ΙSBN 978‑960‑231‑131‑8
  • συνοπτικά, στο λήμμα «συλλαβισμός» - Μπαμπινιώτης, Γεώργιος (2002). Λεξικό της νέας ελληνικής γλώσσας (Β΄ έκδοση). Αθήνα: Κέντρο Λεξικολογίας. 

Συντομογραφίες[επεξεργασία]


ΓΡΑΜΜΑΤΙΚΗ της ΚΟΙΝΗΣ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ
ΜΟΡΦΟΛΟΓΙΑ
ΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ, ΣΗΜΑΣΙΑ ΛΕΞΕΩΝ

Μορφολογία[επεξεργασία]

Άρθρο[επεξεργασία]

οριστικό άρθρο: ο, η, το

αόριστο άρθρο: ένας, μία ή μια, ένα

Ουσιαστικά[επεξεργασία]

Κεντρικά ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

Δείτε το Παράρτημα:Ουσιαστικά (νέα ελληνικά) για τα είδη, όλες τις κλίσεις, παρατηρήσεις για τις πτώσεις.

Εδώ υπάρχουν μόνον σημειώσεις για την ορθογραφία:


Κύρια ονόματα[επεξεργασία]

Ποια ουσιαστικά είναι κύρια ονόματα - Κατηγορία:Κύρια ονόματα (νέα ελληνικά)

Πηγές
Παράγραφοι 459‑470 Τριανταφυλλίδης (1941) για τα κύρια ονόματα (ονόματα προσώπων και τοπωνυμίες):

459. Γενικά.—Λέγονται κύρια ονόματα τα ουσιαστικά που σημαίνουν ένα ορισμένο πρόσωπο, ζώο ή πράμα. Τα κυριότερα είδη των κύριων ονομάτων είναι τα ονόματα των ανθρώπων και τα ονόματα των τόπων, [...]

[Δείτε τις Κατηγορίες: Ανθρωπωνύμια, Τοπωνύμια Παράγραφος 486 Τριανταφυλλίδης (1941) σχετικά με τα είδη των ουσιαστικών]

486. [...] Έτσι είναι κύρια: τα βαφτιστικά και τα οικογενειακά ονόματα, Πέτρος, Κανάρης· τα ονόματα που δίνονται κάποτε σε ορισμένα ζώα, Πιστός ή πράματα (πλοία, αεροπλάνα κτλ.), Αβέρωφ, Ίκαρος καθώς και τα γεωγραφικά ονόματα, οι τοπωνυμίες : Ελλάδα, Όλυμπος.
487. Τυχαίνει συχνά να έχουν το ίδιο όνομα—βαφτιστικό ή οικογενειακό—δυο ή περισσότερα πρόσωπα ή πράματα, αλλά τ' όνομά τους είναι πάντοτε κύριο, αφού με αυτό φανερώνεται κάθε φορά ένα ορισμένο πρόσωπο ή πράμα, και αυτό είναι μοναδικό στο είδος του : ο Γιάννης, ο Γιαννόπουλος, το Κεφαλάρι.
488. Κοινά ονόματα λέγονται τα ουσιαστικά που σημαίνουν όλα τα πρόσωπα, ζώα ή πράματα από το ίδιο είδος, καθώς και τις αφηρημένες έννοιες : άνθρωπος, σκυλί, λουλούδι, τριανταφυλλιά, πίκρα.
Και τα ουσιαστικά που εκφράζουν μοναδικές έννοιες λογαριάζονται κοινά : φεγγάρι, κόλαση, Άδης.

Παράγραφος 489 (Τριανταφυλλίδης, 1941):

1. [...] Κύρια ονόματα λογαριάζονται και :
α) Τα ε θ ν ι κ ά ([και παράγραφος] 282): Έλληνες, Σουηδοί, Πειραιώτες, Σουλιώτισσες
β) Τα ονόματα των μ η ν ώ ν, των η μ ε ρ ώ ν της εβδομάδας και των γ ι ο ρ τ ώ ν : Αύγουστος, Κυριακή, Χριστούγεννα. Έτσι και Δεκαπενταύγουστο, Σαρακοστή (αλλά κάνω σαρακοστή, αύριο είναι σαρακοστή).
γ) Τα ονόματα των έργων της λογοτεχνίας και της τέχνης: η Ιλιάδα του Ομήρου, η Ασάλευτη Ζωή του Παλαμά, το Κρυφό Σχολειό του Γύζη, η Ηρωική του Μπετόβεν.
δ) Τα ονόματα των δ ρ ό μ ω ν, των π λ α τ ε ι ώ ν, των συνοικιών, συνοικισμών, τοποθεσιών: οδός Σταδίου, Ομόνοια, Πλάκα, Καστέλα
2. Η λέξη Θ ε ό ς και τα συνώνυμά της: Πανάγαθος, Παντοδύναμος, Θεία Πρόνοια κτλ., οι λέξεις Χριστός, Παναγία, Άγιο Πνεύμα.
Το θεός γράφεται με μικρό όταν πρόκειται για ετους θεούς της μυθολογίας: οι θεοί του Ολύμπου, οι θεοί των πρωτόγονων λαών.

Τα υπόλοιπα λέγονται κοινά ονόματα ή προσηγορικά ονόματα

Εθνικά ονόματα[επεξεργασία]

Για τη γραφή των εθνικών, πατριδωνυμικών ονομάτων:

  1. ως ουσιαστικά κύρια ονόματα§489, με κεφαλαίο αρχικό γράμμα. Υποκαθιστούν όνομα, ή προσφώνηση.
    τα μέλη της ομάδας ήταν ένας Γερμανός, δύο Γάλλοι κι ένας Έλληνας
  2. σε επιθετική λειτουργία, με πεζό αρχικό γράμμα
    ο γάλλος φίλος σου, τι κάνει;
    η θητεία των αμερικανών προέδρων διαρκεί τέσσερα χρόνια
  3. αλλά για συγκεκριμένο πρόσωπο (σαν μέρος προσφώνησης):
    ο Αμερικανός πρόεδρος Kennedy (Κέννεντυ) δολοφονήθηκε στις 22 Νοεμβρίου του 1963
    Συγκρίνετε με τα αρχαία ονόματα όπως: Θουκυδίδης Ὀλόρου Ἁλιμούσιος όπου το πατριδωνυμικό είναι μέρος του ανθρωπωνυμίου.
    Δείτε και Παράρτημα:Ονόματα και επώνυμα στα ελληνικά

Κεφαλαίο αρχικό γράμμα[επεξεργασία]

Τα αρχικά γράμματα των κύριων ονομάτων γράφονται πάντοτε με κεφαλαίο.
Τα αρχικά γράμματα των κοινών ονομάτων γράφονται κατά κανόνα με μικρό. Στα προσωπικά κείμενά μας, παίζει ρόλο και η προσωπική κρίση για την επιλογή κεφαλαίου. (Τριανταφυλλίδης, 1941:491)
Το Βικιλεξικό ακουλουθεί τους κανόνες όπως περιγράφονται στο κεφάλαιο 10.3. Κεφαλαία και μικρά του Διοργανικού Εγχειριδίου σύνταξης κειμένων (europa.eu)


Οι ταξινομικές βαθμίδες γράφονται πάντα με αρκτικό κεφαλαίο γράμμα (και μάλιστα, τα γένη και τα είδη, με πλάγια γράμματα). Τα ταξινομικά επίθετα, απ' τα οποία προκύπτουν τα ουσιαστικοποιημένα ονόματα των ταξινομικών βαθμίδων, έχουν κανονικά λήμματα με πεζό αρκτικό. Π.χ.

τα ροδοειδή δέντρα έχουν χαρακτηριστικά... (αναφορά σε επίθετο: ροδοειδής)

αλλά

αυτά τα δέντρα ανήκουν στα Ροδοειδή (αναφορά σε ταξινομική βαθμίδα)

Άλλες πηγές

Μικρό αρχικό γράμμα[επεξεργασία]

Τα αρχικά γράμματα των κοινών ονομάτων γράφονται με πεζό. (Δείτε και #Κεφαλαίο αρχικό γράμμα)

Με μικρό αρχικό γράμμα γράφονται τα άγιος, όσιος, απόστολος και προφήτης και τα προτακτικά αϊ-, αγιο-, αγια-. Αυτά γράφονται με κεφαλαίο μόνο όταν αναφέρονται σε ναωνύμια, χώρους λατρείας, τοπωνύμια και θρησκευτικούς όρους. (Παπαναστασίου, 14.1.2, 2, α σελ.477)

  • γιορτάζει ο άγιος Νικόλαος
  • στολίστηκε ο Άγιος Νικόλαος (εννοείται η εκκλησία) γιατί σήμερα γιορτάζει ο άγιος Νικόλαος
  • ο Άγιος Νικόλαος της Κρήτης (εννοείται η πόλη) πήρε τ' όνομά της από τον άγιο Νικόλαο
  • το Άγιο Πνεύμα, η Αγία Τριάδα

Αριθμός[επεξεργασία]

Ποια ουσιαστικά δεν έχουν ποτέ ενικό, δεν έχουν ποτέ πληθυντικό ή συνήθως δεν έχουν κάποιον αριθμό

δείτεΠαράρτημα:Ουσιαστικά (νέα ελληνικά)#Αριθμός

Ουσιαστικά με διπλούς τύπους στον πληθυντικό:

δείτεΠαράρτημα:Ουσιαστικά_(νέα_ελληνικά)#Ετερογενή,_διπλόκλιτα

Γενική[επεξεργασία]

Πηγές:

Ποια ουσιαστικά δεν έχουν γενική ενικού

Ποια ουσιαστικά δεν έχουν γενική πληθυντικού ή έχουν δύσχρηστη γενική πληθυντικού

δείτεΠαράρτημα:Ουσιαστικά (νέα ελληνικά)#Γενική_πληθυντικού

Δοτική[επεξεργασία]

Σε παγιωμένες εκφράσεις. Κατηγορία:Δοτική (νέα ελληνικά)

Κλίσεις, ανώμαλα ουσιαστικά[επεξεργασία]

δείτεΠαράρτημα:Ουσιαστικά (νέα ελληνικά)

Επίθετα[επεξεργασία]

Είδη:

  • τρικατάληκτα ισοσύλλαβα
  • τρικατάληκτα ανισοσύλλαβα
  • δικατάληκτα ισοσύλλαβα
  • δικατάληκτα ανισοσύλλαβα
  • μονοκατάληκτα ισοσύλλαβα

Κλίση επιθέτων[επεξεργασία]

Άκλιτα επίθετα[επεξεργασία]

Παραθετικά των επιθέτων[επεξεργασία]

Αριθμητικά[επεξεργασία]

Αριθμητικά επίθετα[επεξεργασία]

Απόλυτα αριθμητικά[επεξεργασία]
Τακτικά αριθμητικά[επεξεργασία]
Πολλαπλασιαστικά αριθμητικά[επεξεργασία]
Αναλογικά αριθμητικά[επεξεργασία]

Αριθμητικά ουσιαστικά[επεξεργασία]

Αντωνυμίες[επεξεργασία]

Προσωπικές αντωνυμίες[επεξεργασία]

Προσωπικές αντωνυμίες
Α' πρόσωπο Β' πρόσωπο Γ' πρόσωπο
ενικός
Πτώση αρσενικό θηλυκό ουδέτερο
ονομαστική εγώ εσύ αυτός & τος αυτή & τη αυτό & το
γενική εμένα & μου εσένα & σου αυτού & του αυτής & της αυτού & του
αιτιατική εμένα & με εσένα & σε αυτόν & τον αυτή(ν) & τη(ν) αυτό & το
κλητική - εσύ - - -
πληθυντικός
ονομαστική εμείς εσείς αυτοί & τοι αυτές & τες αυτά & τα
γενική εμάς & μας εσάς & σας αυτών & τους αυτών & τους αυτών & τους
αιτιατική εμάς & μας εσάς & σας αυτούς & τους αυτές & τες/τις αυτά & τα
κλητική - εσείς - - -

Κτητικές αντωνυμίες[επεξεργασία]

Αυτοπαθείς αντωνυμίες[επεξεργασία]

Οριστικές αντωνυμίες[επεξεργασία]

Δεικτικές αντωνυμίες[επεξεργασία]

Αναφορικές αντωνυμίες[επεξεργασία]

Ερωτηματικές αντωνυμίες[επεξεργασία]

Αόριστες αντωνυμίες[επεξεργασία]

Ρήματα[επεξεργασία]

Τα παρεπόμενα του ρήματος[επεξεργασία]

Ο σχηματισμός του ρήματος[επεξεργασία]

Βοηθητικά στοιχεία σχηματισμού[επεξεργασία]

Το βοηθητικό ρήμα έχω[επεξεργασία]

Το βοηθητικό ρήμα είμαι[επεξεργασία]

Οι συζυγίες[επεξεργασία]

Ρήματα της πρώτης συζυγίας[επεξεργασία]
Ρήματα της δεύτερης συζυγίας[επεξεργασία]

Ιδιόκλιτα (συνηρημένα) ρήματα[επεξεργασία]

Ρήματα ελλειπτικά, απρόσωπα και αποθετικά[επεξεργασία]

Ρήματα ανώμαλα[επεξεργασία]

Μετοχές[επεξεργασία]

Επιρρήματα[επεξεργασία]

Καταλήξεις επιρρήμάτων[επεξεργασία]

Παραθετικά των επιρρημάτων[επεξεργασία]

Προθέσεις[επεξεργασία]

Σύνδεσμοι[επεξεργασία]

Επιφωνήματα[επεξεργασία]

Μόρια[επεξεργασία]

Σημασιολογία, Λεξιλόγιο[επεξεργασία]

Παραγωγή[επεξεργασία]

Παράγωγα ρήματα[επεξεργασία]

Παράγωγα ουσιαστικά[επεξεργασία]

Υποκοριστικά[επεξεργασία]

Ο υποκορισμός είναι μια διαδικασία κατά την οποία σχηματίζονται παράγωγες λέξεις σημασιολογικά συγγενείς προς τις πρωτότυπες, με διαφορετική όμως σημασία: δηλώνεται σμίκρυνση, που αφορά το μέγεθος, την ένταση, την έκταση, τη διάρκεια κ.λπ. της πρωτότυπης λέξης ή παρατηρούνται υφολογικές μετατροπές, όπως η έκφραση οικειότητας, η τρυφερότητας ή ακόμα και η έκφραση αρνητικά χρωματισμένων σχολίων.

Παράγωγα επίθετα[επεξεργασία]

Παράγωγα επιρρήματα[επεξεργασία]

Σύνθεση[επεξεργασία]

Σύνθεση με αχώριστα μόρια (προθηματοποίηση)[επεξεργασία]

Σύνθεση με ένωση λέξεων[επεξεργασία]

Παρασύνθετες λέξεις[επεξεργασία]

Πολυλεκτικά σύνθετα[επεξεργασία]
Γνήσια και καταχρηστική σύνθεση[επεξεργασία]

Υφολογία[επεξεργασία]

Σχήματα λόγου[επεξεργασία]

Αναφορές[επεξεργασία]


Βιβλιογραφία[επεξεργασία]

Βιβλία γραμματικής[επεξεργασία]

  • Holton, David. Mackridge, Peter. Philippaki-Warburton, Irene. Spyropoulos, Vassilios. Greek: A Comprehensive Grammar of the Modern Language. ed.2. (στα αγγλικά) Routledge, 2012. @books.google
  • Παπαναστασίου, Γιώργος. Νεοελληνική ορθογραφία, ιστορία, θεωρία, εφαρμογή. Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών (Ίδρυμα Μανόλη Τριανταφυλλίδη), 2008 (1η έκδοση) ΙSBN 978‑960‑231‑131‑8
  • Τριανταφυλλίδης, Μανόλης (1941) Νεοελληνική γραμματική της δημοτικής. Θεσσαλονίκης. Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών, 2018 (ανατύπωση με διορθώσεις και επίμετρο).
    Παραθέτουμε αποσπάσματα μεταγραμμένα στο μονοτονικό σύστημα. Η έμφαση και τα τυπογραφικά χαρακτηριστικά, όπως στο βιβλίο.

Σχολικά βιβλία γραμματικής στην Ελλάδα, όπως το 2019:

Οι πηγές για συγκεκριμένα θέματα αναφέρονται στα σχετικά κεφάλαια.

Λεξικά[επεξεργασία]

Διαδίκτυο[επεξεργασία]

  • Συμβατικοί κανόνες για την ελληνική γλώσσα. Διοργανικό εγχειρίδιο σύνταξης κειμένων, publications.europe.eu, Ευρωπαϊκή Ένωση.
  • Αθανασία Καρρά, .pdf Προβλήματα κλίσης και υποκορισμού στην ελληνική και στα ευρωπαϊκά συστήματα (μεταπτυχιακή διατριβή) Πανεπιστήμιο Πατρών, 2006. Εποπτεύουσα καθηγήτρια: Αγγελική Ράλλη.
  • Κώστας Βαλεοντής, .pdf Δοτικές της καθομιλουμένης. ΕΛΕΤΟ, Ορόγραμμα, χ.χ., πρόσβαση:2010.01.15.